حشرات جذب چراغ نمیشوند؛ پس چرا دور آن می‌چرخند؟
حشرات به نور جذب نمیشوند، اما چرا دور چراغی که روشن است، پر از حشره میشود؟
احتمالاً بارها دیدهاید که شبها حشرات بهجای دورشدن از چراغ، ساعتها دور آن پرواز میکنند؛ گاهی مسیرشان آنقدر عجیب میشود که انگار راه خروج را گم کردهاند. برخلاف تصور رایج، پژوهشگران میگویند حشرات لزوماً بهسمت نور کشیده نمیشوند؛ بلکه نور مصنوعی ممکن است سیستم جهتیابی و کنترل پرواز آنها را مختل کند.
مطالعهای منتشرشده در نشریهی نیچر کامیونیکیشنز، با بررسی مسیر پرواز حشرات در محیط طبیعی و آزمایشگاهی، توضیح تازهای برای این رفتار ارائه میدهد. محققان با استفاده از دوربینهای پرسرعت و ثبت سهبعدی حرکات، دریافتند حشرات هنگام نزدیکشدن به منابع نور مصنوعی، معمولاً مستقیماً بهسمت چراغ پرواز نمیکنند؛ بلکه پشت بدنشان را به سمت روشنایی میچرخانند و در مسیری تقریباً عمود بر منبع نور حرکت میکنند.
چراغ چگونه مسیر پرواز حشرات را به هم میریزد؟
برای حفظ تعادل هنگام پرواز، بسیاری از حشرات از روشنترین بخش محیط بهعنوان نشانهای برای تشخیص جهت بالا استفاده میکنند. در طبیعت، روشنترین بخش آسمان معمولاً بالای سر آنها قرار دارد؛ بنابراین حشرات با قراردادن سطح پشتی بدنشان رو به روشنایی، میتوانند وضعیت بدن را تنظیم و تعادل پرواز را حفظ کنند. پژوهشگران این رفتار را «پاسخ به نور پشتی» مینامند.
اما چراغی که در شب روشن میشود، این سازوکار تکاملیافته را به اشتباه میاندازد. حشره تلاش میکند پشت بدنش را بهسمت چراغ نگه دارد و همین واکنش، مسیر پرواز را تغییر میدهد. نتیجه ممکن است چرخیدن مداوم دور منبع نور، از دستدادن سرعت و حتی وارونهشدن در هوا باشد. به بیان ساده، حشره تصور میکند با تنظیم بدن نسبت به نور، وضعیت پروازش را حفظ میکند؛ اما همین تلاش باعث میشود نتواند مسیر عادی خود را ادامه دهد.
راهحل چیست؟
پژوهشگران برای بررسی این فرضیه، نورهای نقطهای را با روشنایی پخششده و شبیه آسمان مقایسه کردند. در شرایطی که نور بهشکل یکنواخت از بالا میتابید، حشرات رفتار طبیعیتری داشتند و کمتر گرفتار چرخش و سقوط میشدند.
منابع نوری میتوانند پرواز حشرات را مختل کنند
نتایج این پژوهش نشان میدهد چراغهای پرنور و بدون پوشش، بهویژه منابع نوری رو به آسمان، میتوانند پرواز حشرات را مختل کنند. کاهش نورهای غیرضروری، استفاده از چراغهای پوشیده و جلوگیری از تابش مستقیم نور به آسمان از راهکارهایی هستند که میتوانند اثر این پدیده را کاهش دهند.
البته همهی گونهها واکنش یکسانی ندارند و محققان در آزمایشهای خود چند گونه را یافتند که کمتر تحتتأثیر نور مصنوعی قرار میگرفتند. بااینحال، یافتهی اصلی پژوهش توضیح میدهد که چرا چراغها در شب میتوانند حشرات را در اطراف خود گرفتار کنند: آنها الزاماً جذب نور نمیشوند؛ بلکه برای حفظ تعادل پرواز، به نشانهای بصری واکنش نشان میدهند که در محیط مصنوعی گمراهکننده شده است.